Thymele Logo
Search

ζωγραφική δράσης [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 2
Videos Icon 5
[1]

Ορισμός

Τεχνοτροπία που καθιέρωσαν οι ζωγράφοι του αμερικανικού κινήματος του αφηρημένου εξπρεσιονισμού με έδρα τη Νέα Υόρκη κατά τις δεκαετίες του 1940 και του 1950, η οποία έδινε έμφαση στην ίδια τη διαδικασία της ζωγραφικής ως δημιουργικής δράσης και προσέγγιζε το παραγόμενο έργο τέχνης ως συμβάν.

Ανάπτυξη

Ως ζωγραφική δράσης χαρακτηρίζεται η έντονα χειρονομιακή ζωγραφική των αφηρημένων εξπρεσιονιστών, κατά την οποία οι καλλιτέχνες εφάρμοζαν, χωρίς προσχέδιο ή σχεδιασμό, βίαιες, γρήγορες και ανεξέλεγκτες πινελιές σε μεγάλου μεγέθους καμβάδες, αξιοποιώντας τεχνικές, όπως η έγχυση και η ενστάλαξη χρώματος [drip painting].


Ο Αμερικανός κριτικός τέχνης Harold Rosenberg [Χάρολντ Ρόζενμπεργκ], ο οποίος εισηγήθηκε τον όρο ζωγραφική δράσης [action painting] στο δοκίμιό του "The American Action Painters" [«Οι Αμερικανοί ζωγράφοι της δράσης»] (1952), περιγράφει τον καμβά ως μία αρένα δράσης, πάνω στην οποία ο καλλιτέχνης ως δρων επιτελεί ένα γεγονός/συμβάν. Το καλλιτεχνικό ενδιαφέρον, έτσι, εστιάζεται στη δημιουργική διαδικασία και όχι στο τελικό αποτέλεσμα, δηλαδή στο έργο τέχνης καθαυτό. Η αισθητική του τελικού έργου, μάλιστα, κατέχει δευτερεύοντα ρόλο στη σκέψη του κριτικού, καθώς πρωτεύουσα σημασία έχει η ίδια η χειρονομία του καλλιτέχνη κατά τη διάρκεια της καλλιτεχνικής δημιουργίας.


Χαρακτηριστικό παράδειγμα της έμφασης που προσδίδεται στην ενεργητική χειρονομία είναι η τεχνοτροπία του Jackson Pollock [Τζάκσον Πόλλοκ]. Όπως αποτυπώνεται στις φωτογραφίες και στις ταινίες του Hans Namuth [Χανς Νάμουθ], ο οποίος απαθανάτισε τη δημιουργική διαδικασία που ακολουθούσε ο καλλιτέχνης στο ατελιέ του, ο Pollock τοποθετούσε καμβάδες μεγάλου μεγέθους στο πάτωμα και, κινούμενος συνεχώς γύρω τους ή πάνω τους, ενστάλαζε χρώμα πάνω στη ζωγραφική επιφάνεια, χρησιμοποιώντας ένα ραβδί, το οποίο βύθιζε σε δοχείο μπογιάς, ή άλλοτε αδειάζοντας το χρώμα απευθείας μέσα από το δοχείο. Αντιπροσωπευτικό έργο αυτής της τεχνικής είναι το Number 1, 1950 (Lavender Mist) [Αριθμός 1, 1950 (Μαβιά ομίχλη)]. Άλλοι κύριοι εκπρόσωποι του κινήματος της ζωγραφικής δράσης είναι ο Willem de Kooning [Βίλλεμ ντε Κούνινγκ] και ο Franz Kline [Φραντς Κλάιν].


Η ζωγραφική δράσης, δίνοντας έμφαση στη σωματική και ψυχική συμμετοχή του καλλιτεχνικού υποκειμένου, παρουσιάζει κοινά χαρακτηριστικά με τις παραστατικές τέχνες. Η κίνηση, η χειρονομία, η ενέργεια, η σωματικότητα του / της δημιουργού, αποτυπωμένη δυναμικά στον καμβά, το αυτοσχεδιαστικό, αυθόρμητο και τυχαίο στοιχείο, καθώς και ο χωρικός και χρονικός χαρακτήρας της δημιουργικής διαδικασίας της ζωγραφικής πράξης μετατρέπουν τον εικαστικό καλλιτέχνη και την εικαστική καλλιτέχνιδα σε ένα είδος επιτελεστή και επιτελέστριας. Παράλληλα, ορισμένα έργα της ζωγραφικής δράσης εκτελέστηκαν ενώπιον κοινού, το οποίο ενεπλάκη άμεσα στη δυναμική, εκφραστική και συχνά απρόβλεπτη διαδικασία της δημιουργίας.


Η μετατροπή του παραδοσιακού αναπαραστατικού χαρακτήρα της ζωγραφικής του δυσδιάστατου καμβά σε μια συνθετική επιτελεστική δράση οδήγησε στην ανάδειξη νέων καλλιτεχνικών μέσων, που με τη σειρά τους πυροδότησαν τη δημιουργία υβριδικών καλλιτεχνικών κινημάτων, όπως το Φλούξους και η ομάδα Γκουτάι. Χαρακτηριστικό παράδειγμα καλλιτέχνη που, αν και δεν ανήκε τυπικά στον κύκλο των Αμερικανών αφηρημένων εξπρεσιονιστών, διατηρούσε έντονη αισθητική συγγένεια με τη ζωγραφική δράσης είναι ο Georges Mathieu [Ζωρζ Ματιέ], ιδρυτής του κινήματος της λυρικής αφαίρεσης, ο οποίος επιδόθηκε σε μία από τις πρώτες απόπειρες ενσωμάτωσης θεατρικότητας και δραματικού πλαισίου στο εικαστικό έργο του, επηρεάζοντας καθοριστικά το υβριδικό κίνημα του δραστισμού και τις μετέπειτα επιτελεστικές καλλιτεχνικές πρακτικές.

Αγγλικά
action painting
Γαλλικά
peinture d’action, la
Γερμανικά
Aktionsmalerei, die
Ιταλικά
pittura d’azione, la

Συνώνυμα

χειρονομιακή ζωγραφική

Σχετικοί όροι

ιστορική πρωτοπορία, σωματική τέχνη, χάπενινγκ, περιβάλλοντα, τέχνη της επιτέλεσης, μοντερνισμός, εγκατάσταση

Πεδίο εφαρμογής

• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Σε κάποια στιγμή, ο καμβάς άρχισε να εμφανίζεται στον έναν Αμερικανό καλλιτέχνη μετά τον άλλον, μάλλον σα μια αρένα προς δράση (to act), παρά ως χώρος στον οποίο θα αποτυπωθεί, θα επανασχεδιαστεί, θα αναλυθεί ή θα “εκφραστεί” ένα αντικείμενο, πραγματικό ή φανταστικό. Αυτό που έμελλε να γίνει πάνω στον καμβά δεν θα ήταν ένας πίνακας (picture), αλλά ένα συμβάν (event). Ο ζωγράφος δεν προσέγγιζε πια τον οκρίβαντα έχοντας μία εικόνα (image) κατά νου· ορμούσε προς αυτόν κρατώντας τα υλικά στα χέρια του, ώστε να κάνει κάτι πάνω σε αυτό το άλλο υλικό που στέκονταν μπροστά του. Και η εικόνα ήταν το αποτέλεσμα αυτής της συνάντησης. […] Τα μήλα δεν απαλείφθηκαν από το τραπέζι για να δώσουν τη θέση τους στις τέλειες αναλογίες χώρου και χρώματος. Έπρεπε να φύγουν, ώστε τίποτα να μην εμποδίζει τη ζωγραφική δράση, δηλαδή την ίδια τη διαδικασία της ζωγραφικής. Σε αυτή την υλική χειρονομία, η αισθητική κατέχει δευτερεύοντα ρόλο. Η μορφή, το χρώμα, η σύνθεση, το σχέδιο, είναι όλα βοηθητικά, καθώς καθένα από αυτά ή κι όλα αυτά μαζί, όπως έχει αποδειχθεί με τους άβαφους πίνακες, μπορούν να παραλειφθούν. Αυτό που πάντα μετράει είναι η αποκάλυψη που εμπεριέχεται στη δράση.»

Ο κριτικός τέχνης Harold Rosenberg [Χάρολντ Ρόζενμπεργκ] περιγράφει τον καμβά ως αρένα δράσης και όχι ως επιφάνεια αναπαράστασης. Στη ζωγραφική δράσης η αισθητική υποχωρεί μπροστά στη χειρονομία και στην αποκάλυψη που εμπεριέχει η ίδια η πράξη της ζωγραφικής.

Rosenberg, H. (2024). Οι Αμερικανοί ζωγράφοι της δράσης (Κ. Χαλδαιάκη, Μετ.). Ιστορία της Τέχνης, 13, σσ. 73–84. (Πρωτότυπη έκδοση 1952). Βλ. σσ. 75–77.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Στις 2 Απριλίου 1959, στη σκηνή του Θεάτρου Fleischmarkt της Βιέννης, ο George Mathieu, αντλώντας…

Ντοκιμαντέρ του φωτογράφου και σκηνοθέτη Hans Namuth με τίτλο "Jackson Pollock 51" (1951), το οποίο…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Willem de Kooning [Βίλλεμ ντε Κούνινγκ], Woman I [Γυναίκα I], 1950–1952, λάδι…

Jackson Pollock [Τζάκσον Πόλλοκ], One: Number 31, 1950 [Ένα: Αριθμός 31, 1950],…

Franz Kline [Φραντς Κλάιν], Painting Number 2 [Πίνακας αριθμός 2], 1954, λάδι…

Jackson Pollock [Τζάκσον Πόλλοκ], Mural [Τοιχογραφία], 1943, λάδι και καζεΐνη σε καμβά,…

Hans Namuth [Χανς Νάμουθ], Jackson Pollock, Lee Krasner, 1950. Η φωτογραφία απαθανατίζει τον

βασική

Frascina, F. (2003). Institutions, culture, and America's "Cold war years": The making of Greenberg's "Modernist Painting". Oxford Art Journal, 26/1, σσ. 69–97. doi.org...

Greenberg, C. (2007). Τέχνη και πολιτισμός: Δοκίμια κριτικής (Ν. Δασκαλοθανάσης, Επιμ. & Μετ.). Αθήνα: Νεφέλη. (Πρωτότυπη έκδοση 1961)

Jachec, N. (2000). The philosophy and politics of abstract expressionism: 1940–1960. Cambridge: Cambridge University Press.

Kaprow, A. (2019). Η κληρονομιά του Jackson Pollock (Μ. Χαρβαλιά, Μετ.). Ιστορία της Τέχνης, 8, σσ. 148–155. (Πρωτότυπη έκδοση 1958)

Robbins, C. N. (2012). Harold Rosenberg on the character of action. Oxford Art Journal, 35/2, σσ. 195–214. doi.org...

Rosenberg, H. (1966). The anxious object: Art today and its audience. New York: Horizon Press.

Rosenberg, H. (1982). The tradition of the new. Chicago: University of Chicago Press.

Rosenberg, H. (2024). Οι Αμερικανοί ζωγράφοι της δράσης (Κ. Χαλδαιάκη, Μετ.). Ιστορία της Τέχνης, 13, σσ. 73–84. (Πρωτότυπη έκδοση 1952)

Rowell, M. (1972). La peinture le geste l'action: L'existentialisme en peinture. Paris: Klincksieck.

Shapiro, D., & Shapiro, C. (1990). Abstract expressionism: A critical record. Cambridge: Cambridge University Press.

συμπληρωματική

Αυγητίδου, Α. (2023). Εισαγωγή στην πράξη της περφόρμανς στις εικαστικές τέχνες. Αθήνα: Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις. doi.org...

Δασκαλοθανάσης, Ν. (2021). Ιστορία της τέχνης 1945–1975: Από τη μοντέρνα στη σύγχρονη τέχνη: Ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική. Αθήνα: Futura.

Στάγκος, Ν. (2003). Έννοιες της μοντέρνας τέχνης: Από τον φωβισμό στον μεταμοντερνισμό. Αθήνα: Μ.Ι.Ε.Τ.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ζωγραφική δράσης. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ζωγραφική δράσης

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ζωγραφική δράσης». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ζωγραφική δράσης.

MLA

«ζωγραφική δράσης». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ζωγραφική δράσης.

1388